Khi tuổi mệnh được đem ra quyết chuyện của người khác: tuyển dụng, hợp tác, phân công

Nhóm câu hỏi này ít khi được hỏi công khai, vì nó đụng tới chỗ nhạy cảm: tuổi và mệnh được đem ra dùng để quyết chuyện của người khác — nhận ai vào làm, hợp tác với ai, giao việc cho ai.

Dưới đây là mấy câu hay gặp, trả lời thẳng, cho cả người đi làm lẫn người làm chủ.

"Nhà tuyển dụng hỏi năm sinh rồi báo là không hợp tuổi với sếp — có bình thường không?"

Chuyện này có xảy ra, và không hiếm. Nhưng "có xảy ra" khác với "hợp lý".

Điểm mấu chốt: năm sinh là thứ không ai chọn được. Loại một người vì một thứ họ không chọn được, và không liên quan gì tới việc họ làm được hay không, thì khác hẳn với việc đánh giá tay nghề hay kinh nghiệm.

Về phía quy định, mỗi nơi mỗi thời kỳ một khác và có những giới hạn về việc dựa vào yếu tố cá nhân khi tuyển dụng — chuyện này nên hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương chứ đừng nghe truyền miệng.

Về phía bạn: một nơi loại người theo năm sinh cũng là một nơi sẽ ra quyết định như vậy với bạn sau này, trong những chuyện khác. Đó là thông tin có ích, dù nó đến theo cách không dễ chịu.

"Tôi là chủ. Xem tuổi trước khi nhận người thì có gì sai?"

Ba điều đáng cân, nói thẳng:

Bảng tuổi không nói gì về một người cụ thể. Mỗi năm sinh có hàng triệu người, đủ mọi tính cách và năng lực. Một cái nhãn phủ lên hàng triệu người thì không dự đoán được người đang ngồi trước mặt bạn.

Nó thu hẹp nguồn nhân lực của chính bạn. Gạt đi vài nhóm tuổi là gạt luôn những người giỏi trong nhóm đó, trong khi việc tìm người vốn đã khó.

Nó tạo tiền lệ trong nội bộ. Nhân viên biết được thì họ hiểu rằng ở đây, một phần số phận công việc của họ nằm ở chỗ không ai kiểm soát được. Điều đó ăn mòn niềm tin nhanh hơn ta tưởng.

Nếu bạn vẫn muốn giữ nếp xem tuổi cho việc riêng — chọn ngày khai trương, sắp chỗ ngồi của chính mình — thì đó là chuyện khác. Ranh giới nằm ở chỗ: dùng cho việc của mình thì được, dùng để quyết số phận người khác thì nên dừng.

"Đi phỏng vấn mà bị hỏi tuổi thì trả lời sao?"

Trả lời bình thường nếu bạn thấy không sao. Năm sinh thường đã có trong hồ sơ.

Hỏi ngược lại một câu nhẹ: "Dạ cho em hỏi thông tin này dùng vào việc gì ạ?" Câu hỏi lịch sự này thường làm rõ mọi thứ rất nhanh.

Kéo về phần công việc: "Em xin nói thêm về phần em đã làm ở chỗ cũ." Đưa cuộc nói chuyện về chỗ bạn kiểm soát được.

Và nếu bị từ chối vì lý do đó thì đừng nhận nó về mình. Nó không nói gì về năng lực của bạn — nó nói về cách nơi đó ra quyết định.

"Chọn đối tác làm ăn theo tuổi thì có khác không?"

Có khác, và đây là chỗ nhiều người nhầm.

Hợp tác là quan hệ hai bên tự nguyện và ai cũng có quyền chọn người mình muốn làm cùng, vì bất cứ lý do gì. Tuyển dụng thì lệch quyền lực rõ hơn: một bên đang xin việc.

Nhưng về mặt kết quả kinh doanh thì lời khuyên vẫn thế: phần dự đoán được nằm ở chỗ khác. Người đó đã làm gì, có ai làm cùng rồi nói lại được không, sổ sách rõ ràng không, có giữ lời trong những việc nhỏ không. Mấy thứ ấy kiểm được, và chúng dự đoán tốt hơn hẳn.

Cách dung hoà nhiều người dùng: xem tuổi để tham khảo, nhưng đừng để nó thắng một dấu hiệu thật. Hợp tuổi mà sổ sách mù mờ thì vẫn là rủi ro; khác tuổi mà làm ăn đàng hoàng nhiều năm thì đó mới là dữ liệu.

"Đã nhận người rồi mới biết khắc tuổi thì làm gì?"

Đừng đổi quyết định đã ra. Cho một người nghỉ vì năm sinh của họ là chuyện rất khác với cho nghỉ vì làm việc không đạt — nó ảnh hưởng tới sinh kế của một gia đình, và người đó không làm gì sai.

Nếu thấy không yên tâm, chọn cách rẻ nhất — đổi chỗ ngồi, đổi phân công, những việc không ảnh hưởng tới ai cả.

Và nhìn lại bằng dữ liệu thật sau vài tháng: người đó làm việc ra sao. Rất nhiều lo lắng ban đầu tan đi khi có số liệu thay thế.

"Trong công ty mọi người đồn nhau chuyện tuổi tác thì xử sao?"

Đừng để nó thành tiêu chí trong cuộc họp. Chuyện riêng của mỗi người thì để ở mức chuyện riêng; đưa vào bàn công việc là lúc nó bắt đầu hại.

Khi ai đó dùng nó để giải thích một vấn đề công việc — "dự án hỏng vì hai đứa khắc tuổi" — thì kéo về nguyên nhân kiểm được: mốc thời gian, phân công, thông tin thiếu ở đâu.

Để ý người đang bị nhắc tới. Bị cả phòng gán cho một cái nhãn mình không chọn được là chuyện mệt mỏi, và người bị nhắc thường không dám nói.

Còn ai tin thì cứ tin — không ai phải bỏ niềm tin của mình. Ranh giới là: tin cho mình, đừng quyết thay người khác.

Ba điều gọn lại

Năm sinh là thứ không ai chọn được, nên dùng nó để loại người khác với việc đánh giá tay nghề hay kinh nghiệm. Phần quy định thì hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương.

Bảng tuổi phủ lên hàng triệu người nên không dự đoán được người trước mặt. Phần dự đoán được nằm ở chỗ khác: đã làm gì, có ai xác nhận, sổ sách ra sao, có giữ lời trong việc nhỏ không.

Tin cho mình thì được, quyết thay người khác thì nên dừng. Và đã nhận người rồi thì đừng đổi quyết định vì năm sinh của họ — chọn cách rẻ nhất, rồi nhìn lại bằng dữ liệu thật.