Hỏi tuổi người khác: khi nào nên, hỏi thế nào, và khi nào không
Muốn tra tuổi ai đó thì phải biết năm sinh của họ. Và câu hỏi "anh/chị tuổi gì" nghe rất thường, nhưng tuỳ hoàn cảnh mà nó dễ chịu hay khó chịu — có lúc là chuyện xã giao, có lúc là chuyện riêng tư.
Bài này tách ra mấy tình huống hay gặp, và nói rõ chỗ nào là ranh giới.
Bốn hoàn cảnh, bốn mức khác nhau
- Trong gia đình, giữa người thân — hỏi tuổi là chuyện bình thường, và thường đã biết sẵn.
- Chuyện cưới hỏi, hai nhà xem cho nhau — có nếp lâu đời, nhưng vẫn nên hỏi qua người trong cuộc chứ đừng tra lén.
- Bạn bè, đồng nghiệp — hỏi cho vui thì được, nhưng đừng hỏi dồn nếu người ta né.
- Trong tuyển dụng, làm ăn, cho thuê nhà — đây là chỗ phải dừng lại, xem phần dưới.
Ranh giới rõ nhất: đừng dùng tuổi để loại người
Dùng năm sinh để quyết định nhận ai vào làm, cho ai thuê nhà, hợp tác với ai là chỗ nên dừng, vì ba lý do:
- Nó không nói gì về người đó. Năm sinh là thứ không ai chọn, và mọi người sinh cùng năm đâu có giống nhau.
- Nó dễ thành phân biệt đối xử — loại người vì một thứ họ không thể thay đổi.
- Nó làm hỏng chính quyết định của bạn, vì bạn bỏ qua những thứ thật sự nói lên năng lực và tính cách.
Nếu bạn là người bị hỏi trong hoàn cảnh này, thì bạn không có nghĩa vụ trả lời. Một câu "em xin phép không nói chuyện tuổi trong công việc" là đủ, và không cần giải thích thêm.
Cách hỏi cho dễ chịu
- Nói rõ hỏi để làm gì. "Em xem ngày giúp anh chị, cho em xin năm sinh" khác hẳn với hỏi trống không.
- Hỏi một lần, không hỏi lại. Người ta né một lần là đã trả lời rồi.
- Đừng hỏi giữa đám đông. Nhiều người ngại tuổi vì lý do riêng của họ.
- Đừng tra hộ rồi mới báo. Biết được điều gì đó về người khác mà họ chưa cho phép là chỗ dễ mất lòng nhất.
Khi bạn không muốn nói tuổi
Có nhiều lý do rất chính đáng để không muốn nói: sợ bị đánh giá, tuổi trên giấy tờ khác tuổi thật, hoặc đơn giản là không thích. Mấy cách từ chối mà không làm không khí nặng nề:
- Nói tránh nhẹ nhàng — "em cũng tầm tuổi anh chị thôi" là đủ trong phần lớn cuộc trò chuyện xã giao.
- Đổi chủ đề thay vì tranh luận về chuyện có nên hỏi hay không.
- Nói thẳng khi cần — "em không nói tuổi đâu ạ", cười một cái, rồi thôi.
- Không cần lý do. Người hỏi lịch sự sẽ không hỏi tiếp.
Và nếu người ta vẫn hỏi tới lần thứ ba thì vấn đề không còn nằm ở chuyện tuổi nữa.
Tuổi trên giấy tờ khác tuổi thật
Chuyện này rất phổ biến với thế hệ trước: khai sinh muộn, khai lệch để đi học sớm hoặc muộn, hoặc ghi theo âm lịch. Nếu bạn tra giúp ai đó, hỏi rõ năm sinh họ đưa là năm trên giấy tờ hay năm thật, và họ muốn dùng năm nào.
Đừng tự quyết hộ. Với nhiều người, chọn lấy năm nào là một quyết định đã cân nhắc từ lâu, không phải chỗ để bạn sửa lại.
Nói kết quả thế nào
Giả sử bạn đã có năm sinh và đã tra. Phần khó nằm ở lúc nói lại:
- Nói đúng phạm vi. Bảng tra nói về một cách tính, không nói về con người.
- Đừng phán về tính cách. "Tuổi này hay nóng" là câu vừa vô căn cứ vừa dễ làm tổn thương.
- Nếu kết quả nghe không hay thì nói kèm giới hạn: các nguồn không thống nhất, và đây chỉ là một cách tính.
- Đừng nói với người thứ ba. Bạn tra giúp họ, không phải tra để kể lại.
Hỏi tuổi trẻ con
Người lớn hay tra tuổi cho trẻ rồi kể lại trước mặt chúng — về tính nết, về học hành, về đường đời sau này. Trẻ nghe và nhớ, đôi khi nhớ rất lâu.
Nguyên tắc gọn: đừng gán nhãn cho một đứa trẻ bằng một bảng tra, nhất là nhãn nghe tiêu cực. Nếu có nói gì thì nói với người lớn trong nhà, và nói kèm giới hạn.
Chuyện hợp tuổi trong cưới hỏi
Đây là hoàn cảnh nhạy cảm nhất, vì kết quả có thể ảnh hưởng tới quyết định của cả hai nhà. Vài điều nên giữ:
- Người trong cuộc phải biết trước là đang có người xem, và biết kết quả trước khi người ngoài biết.
- Các nguồn không thống nhất — nên một kết quả không hay ở một nơi không phải là kết luận.
- Đừng để kết quả thành lý do không nói ra được. Nếu một bên không muốn tiến tới vì lý do khác, thì mượn chuyện tuổi để nói thay là không công bằng với người kia.
Khi có người tra tuổi bạn rồi phán
Nếu ai đó tra tuổi bạn rồi đưa ra một kết luận nặng nề — về sức khoẻ, về đường công danh, về hôn nhân — thì hai câu hỏi đáng dùng: "anh/chị đang dùng cách tính nào" và "điều này dựa vào đâu".
Người làm nghề cẩn thận trả lời được cả hai. Người nói cho có, hoặc người đang dẫn tới một dịch vụ phải trả tiền, thì thường không.
Ba điều gọn lại
- Nói rõ hỏi tuổi để làm gì, hỏi một lần, và đừng hỏi giữa đám đông.
- Đừng dùng năm sinh để quyết định nhận ai, cho ai thuê, hợp tác với ai — nó không nói gì về người đó.
- Nói kết quả đúng phạm vi: bảng tra nói về một cách tính, không nói về con người.