Khi nhà có tang: mấy câu hay gặp, và cách xử cho phải
Khi nhà có tang, mọi thứ diễn ra nhanh và người trong nhà thì không ở trạng thái nghĩ ngợi được. Đây cũng là lúc có nhiều lời khuyên đổ vào nhất, và nhiều câu hỏi mà không ai tiện hỏi ai.
Bài này trả lời mấy câu hay gặp, tách rõ phần nếp — vốn khác nhau theo vùng, theo dòng họ và theo tín ngưỡng — với phần thực tế mà nhà nào cũng phải làm.
Trước hết: nếp của nhà mình là nếp đúng
Việc tang ở Việt Nam khác nhau rất nhiều: theo vùng, theo dòng họ, theo tôn giáo, và theo cả hoàn cảnh cụ thể. Không có một cách chung cho mọi nhà.
Vì vậy nguồn đáng tin nhất trong lúc này là người lớn tuổi trong họ và người đã lo việc này vài lần. Nếu nhà có sinh hoạt tôn giáo, thì nơi sinh hoạt đó cũng thường có người hướng dẫn cụ thể.
Điều nên tránh trong mấy ngày đó là tra trên mạng rồi làm theo một bài viết không rõ thuộc vùng nào — và càng nên tránh việc tranh luận với người trong họ về việc làm thế nào mới đúng. Đây không phải lúc để phân định.
Mấy câu về phần thực tế
Báo cho ai trước? Người trong họ gần nhất, rồi mới tới bạn bè và đồng nghiệp. Với người ở xa, báo sớm để họ kịp thu xếp đi lại. Nên có một người được giao việc báo tin để tránh tình trạng người biết người không, hoặc cùng một người được báo ba lần.
Ai lo giấy tờ? Nên giao rõ cho một người và giao sớm. Các thủ tục sau tang có mốc thời gian và có nơi tiếp nhận cụ thể, nên cứ hỏi thẳng cơ quan phường xã nơi cư trú — đây là việc họ hướng dẫn hằng ngày.
Chia việc thế nào? Viết ra giấy và gán tên: đón khách, ghi sổ, lo ăn uống, lo chỗ nghỉ cho người ở xa, lo xe. Trong mấy ngày đó không ai nhớ được việc nếu chỉ dặn miệng.
Ai lo cho người mệt nhất? Đây là việc hay bị quên hoàn toàn. Người chịu tang nặng nhất thường quên ăn, quên ngủ, quên uống thuốc. Nên có một người được giao riêng việc để ý tới họ.
Khách tới viếng: hỏi gì và làm gì
Với người đi viếng, phần lớn băn khoăn đều xoay quanh chuyện làm sao cho phải phép.
Mặc gì? Màu tối, kín đáo, tránh màu sặc sỡ. Nếu không rõ nếp của nhà đó thì đơn giản và tối màu là an toàn.
Nói gì? Ít thôi. Một câu chia buồn ngắn và một cái nắm tay thường đủ hơn mọi lời an ủi dài. Tránh những câu giải thích nguyên nhân hoặc những câu bảo người ta phải mạnh mẽ.
Ở lại bao lâu? Với người không thân, viếng rồi về là phải phép. Với người thân, ở lại phụ việc thường có ích hơn là ngồi lâu.
Giúp thế nào cho thiết thực? Hỏi một việc cụ thể thay vì nói cần gì cứ bảo — người đang tang không nghĩ ra được việc để nhờ. Đề nghị thẳng: để em lo bữa trưa, để em đón người ở xa, để em trông nhà.
Mấy điều kiêng hay được nhắc
Quanh việc tang có nhiều điều kiêng, và chúng khác nhau rất nhiều theo vùng. Có ba nhóm, và phân biệt được thì đỡ hoang mang.
Nhóm thuộc nếp nhà: làm hay không làm một việc trong thời gian chịu tang, cách để ảnh, cách xưng hô. Theo nếp nhà mình là đúng.
Nhóm thực ra là phép lịch sự: không cười đùa lớn tiếng, không bàn chuyện vui, không mặc màu nổi. Những thứ này ai cũng hiểu vì sao.
Nhóm chưa rõ nguồn và đang lan trên mạng. Nhóm này thường mang giọng hù doạ và thường đi kèm một dịch vụ. Đây là chỗ nên chậm lại, nhất là khi nó yêu cầu chi một khoản lớn trong lúc nhà đang rối.
Với người đang tang, cách xử nhẹ nhất với nhóm thứ ba là không tranh luận tại chỗ mà hỏi lại người lớn trong họ sau.
Sau tang: những việc kéo dài
Phần nhiều người không lường trước là mấy tuần sau mới là lúc khó.
Về nếp, các mốc sau tang khác nhau theo từng nhà và theo tín ngưỡng, nên hỏi người trong họ để biết nhà mình làm gì và vào lúc nào. Ghi ra lịch để cả nhà cùng biết.
Về thực tế, có mấy việc nên làm dần chứ không vội: xử lý giấy tờ và tài khoản, thu xếp đồ đạc của người đã mất, và bàn những việc liên quan tới tài sản nếu có. Với đồ đạc, nhiều gia đình thấy dễ chịu hơn khi chờ qua một thời gian rồi mới làm, và làm cùng nhau thay vì một người tự quyết.
Và với người nhà, mấy tuần sau là lúc khách đã về hết và căn nhà trở nên rất im. Đây là lúc một cuộc gọi hoặc một lần ghé qua có giá trị hơn nhiều so với trong tuần đầu.
Khi trong nhà không thống nhất
Bất đồng về cách làm việc tang là chuyện rất thường, và nó nặng hơn bình thường vì ai cũng đang mệt và đang đau.
Ba điều giúp giữ được hoà khí: quyết nhanh những việc gấp và để lại những việc chưa gấp; giao rõ một người quyết cuối cho từng mảng thay vì bàn tập thể mọi thứ; và tránh nhắc lại chuyện cũ trong họ vào mấy ngày đó.
Nếu có chuyện liên quan tới tiền hoặc tài sản, nên hoãn bàn tới sau tang. Bàn trong lúc tang gần như luôn dẫn tới lời nói làm tổn thương nhau nhiều năm.
Khi bạn là người ở xa
Không về được là tình huống rất thường với người đi làm xa hoặc ở nước ngoài, và nó để lại cảm giác nặng hơn nhiều so với người ở nhà tưởng.
Mấy việc làm được từ xa mà thật sự có ích: gọi về đúng lúc chứ không chỉ nhắn tin; nhận phần việc liên lạc — báo tin cho họ hàng ở xa, giữ danh sách ai đã biết ai chưa; lo phần giấy tờ hoặc phần tra cứu nếu bạn rành; và gửi phần đóng góp kèm một lời nhắn cụ thể chứ đừng chuyển suông.
Và nếu không về được, nói thẳng điều đó sớm thay vì để người nhà chờ. Phần lớn gia đình hiểu hoàn cảnh; cái làm người ta buồn thường là sự im lặng chứ không phải sự vắng mặt.
Nói với trẻ con thế nào
Đây là phần nhiều người lúng túng nhất và hay chọn cách tránh — nhưng trẻ vẫn cảm nhận được không khí trong nhà, và tránh nói thường làm chúng lo hơn.
Nói thật bằng lời đơn giản, hợp với tuổi, và đừng dùng những cách nói dễ gây hiểu nhầm như đi xa hay ngủ mãi — với trẻ nhỏ, mấy chữ đó có thể sinh ra nỗi sợ đi ngủ hoặc sợ người thân đi vắng.
Cho trẻ biết trước điều sắp diễn ra nếu chúng sẽ có mặt: sẽ đông người, sẽ có người khóc, sẽ phải ngồi yên một lúc. Và để một người lớn được giao riêng việc ở cạnh trẻ trong mấy ngày đó — vừa để trẻ yên tâm, vừa để chúng có chỗ hỏi khi thắc mắc.
Ba điều gọn lại
Một, nếp nhà mình là nếp đúng — hỏi người lớn trong họ, đừng tra một bài viết không rõ thuộc vùng nào.
Hai, viết việc ra giấy và gán tên, kể cả việc để ý tới người mệt nhất. Trong mấy ngày đó không ai nhớ được nếu chỉ dặn miệng.
Ba, chuyện tiền và tài sản thì hoãn tới sau tang. Bàn lúc đó gần như luôn để lại vết nhiều năm.